De geschiedenis van "De Pastorie": Het Bordeel

Het prachtige pand waarin Lenthe Publishers haar thuis heeft gevonden vanaf 1 mei 2006 kan bogen op een rijke en gloedvolle geschiedenis. De plaats van het gebouw dat ook wel "Het Parochiehuis" of "De Pastorie" wordt genoemd, is gebouwd op een locatie die voor de Amstelveense geschiedenis van onschatbare waarde is.

De naam Amstelveen wordt pas sinds 1964 gebruikt voor het gedeelte van Nieuwer-Amstel, dat na de annexaties van Amsterdam overbleef. Nieuwer-Amstel ontstaat in 1278 en is daarvoor bekend onder de naam Aemstelle (ame + stelle = waterloop + hoge grond). Amsterdam krijgt in 1300 stadsrechten en scheidt zich zo af van het Amstelland.

Int Swarte Paerdt

De eerste leenheer van Amstelland is Jan van Mandere. Hij moet in 1307 zijn ambt aan Barend (Bernd) van Dorenweerde geven als hij Bisschop van Utrecht wordt. Bij die overdracht hoort ook een smederij genaamd "Int Swarte Paerdt" die vrijwel op exact dezelfde plek heeft gestaan als de huidige Pastorie. Dit is het oudste gedeelte van Amstelveen, vroeger bekend als Veenweg of Veendijk.

De smederij vervult in de oude plattelandsgemeente ('ambacht") die Amstelveen in die tijd was een belangrijke functie. Op deze plek bevindt zich de weg tussen Amsterdam en Leiden en al snel wordt de smederij ook een vaste pleisterplaats voor vermoeide en kleumende passanten. De herberg krijg echter al snel de boeiende reputatie het grootste bordeel buiten Amsterdam te zijn. De ondernemende hoefsmid en zadelmaker Jan van Avesnes heeft namelijk al snel door dat met het oudste beroep ter wereld meer geld binnenkomt dan met zijn smeedwerk. "Paerden oft vrouwen in teugels, tis my gelijck", schijnt Van Avesnes gezegd te hebben.

Sodom en Gomorra

De economische activiteiten "Int Swarte Paerdt" zijn uiteraard een doorn in het oog van de pastoor, die op nog geen dertig meter van dit Sodom en Gomorra preekt in de (toen) houten dorpskerk. Na vele waarschuwingen trekt de pastoor op Hemelvaartsdag 1321, met in zijn kielzog een grote groep godvrezende kerkgangers, zeven maal om "Int Swarte Paerdt" onder het uitroepen van een banvloek. Hoewel de Amstelveners het Latijn van hun pastoor niet kunnen verstaan, is hen wel duidelijk dat het slecht zal aflopen met Jan van Avesnes. En zo gebeurt het ook, al maakt de geschiedenis er geen gewag van of handlangers van de pastoor hun aangeroepen God een handje helpen: "Int Swarte Paerdt" brandt een week later tot de grond toe af. Alle dames van plezier en Jan van Avesnes komen om in de vlammen. De Dorpskerk is daarna nog jaren elke week tot de nok gevuld met devote katholieken…

Openbaringen

In 1447 wordt op de puinhopen van het voormalige bordeel door de pastoor een groot kruisbeeld opgericht. De annalen van Amstelland maken melding van ten minste twee openbaringen vlakbij dit kruisbeeld. In 1448 al ziet een mandenmaker bloed vloeien uit de voet van het beeld. In een mum van tijd is het hele dorp samengestroomd en vormt zich een groep jonge mannen die onder aanvoering van de pastoor op hun knieën rond het beeld trekken totdat 's avonds het bloeden stopt en zij zelf bebloed hun devote rondgang moeten beëindigen. De spontane processie wordt tot op de dag van vandaag herdacht door de Karmelietenorde, die nu in Vught is gevestigd.

Rond het midden van de 19e eeuw, als de verveningen ten einde lopen, is Amstelveen in de schaduw van het grote Amsterdam een eenvoudig landelijk dorp waar de tijd lijkt stil te staan. De turf-industrie is in elkaar gezakt, dus de inkomsten daarvan zijn verdwenen. Het dorp is enigermate afgelegen, omdat het geen enkele belangrijke spoorweg- of waterverbinding heeft. In de oude kern aan de Hoofdstraat (nu Dorpsstraat) staat intussen al een derde versie van de oude Dorpskerk. Versie twee dateert van 1569. Tijdens een restauratie in 1641 worden de klokken in de toren gehangen. De gravure van de Dorpskerk dateert van 1725 en is van de hand van Abraham Mels (1675-1734) . In 1787 wordt de kerk ernstig beschadigd door Pruisische troepen en in 1866 gesloopt. In datzelfde jaar wordt nu voor de vierde keer een nieuwe kerk gebouwd, de nog steeds bestaande Dorpskerk.

Grote beroering

Naast de kerk wordt een prachtig neoklassiek herenhuis opgetrokken voor de voorganger van de Hervormde Gemeente. "De Pastorie" wordt in 1876 voltooid (een prachtige gedenksteen in de voorgevel herinnert hier nog aan) en dominee Gerardus van Rappard, zijn vrouw, twee dochtertjes van 2 en 3 jaar oud, alsmede twee huishoudsters en een poetsjongen betrekken het monumentale pand. Maar al kort hierna doet zich een gebeurtenis voor, die in heel Amstelveen grote beroering wekt en die ook uitvoerig in De Aemstelveensche Mare wordt beschreven. Van Rappard wordt in de vroege ochtend van 3 augustus 1880 in sterk verwarde toestand voor De Pastorie gevonden. De gealarmeerde koster krijgt geen zinnig woord uit de man. Ook de dorpsarts weet niets met zijn zielenherder aan te vangen en Van Rappard wordt uiteindelijk in het oude dolhuis van Amsterdam opgenomen, waar hij kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog overlijdt, zonder ooit een woord te hebben gesproken.

Een mysterieuze brief wordt door zijn vrouw gevonden in de opkamer - de huidige ontvangstkamer aan de rechtervoorzijde van "De Pastorie". Voornvelde beschrijft een apocalyptisch visioen, waarin hij door geesten uit een lang vervlogen verleden tot nieuwe messias wordt uitgeroepen. De zaak wordt gesloten, het gezin verhuist naar Abcoude en De Pastorie komt bijna een jaar leeg te staan voordat een nieuwe dominee het pand in 1881 betrekt.

Kort na 1900 worden diverse aanpassingen aan De Pastorie uitgevoerd: zo komt er een speciale dienstboden-ingang aan de achterzijde en wordt de keuken uitgebreid.

Collaborateur

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wordt "De Pastorie" bewoond door dominee Dieverman. Deze 54-jarige weduwnaar - zo wordt later pas duidelijk - is een belangrijke informant van de SD, die in 1943 De Pastorie vordert en er zijn intrek neemt. Het Amstelveense verzet verzint daarop een ingenieuze, maar niet minder gruwelijke list om de collaborateur uit te schakelen. In de bovenwoning van Dieverman aan de Kalfjeslaan worden buitgemaakte voedselbonnen en een pistool verborgen, waarna de SD anoniem getipt wordt. Dieverman wordt in de nacht van 14 op 15 februari van zijn bed gelicht en naar De Pastorie gebracht voor verhoor. Nog geen week later laat Dieverman het leven na gruwelijke martelingen. Het SD-dossier maakt melding van "Verdachte Dieverman met een opmerkelijke vasthoudendheid in het ontkennen van betrokkenheid bij het verzet"….

Rijksmonument

Met de teruggang van het aantal kerkgangers van de Dorpskerk, verdween in 1971 ook de laatste dominee uit "De Pastorie". Het pand werd door de Gemeente Amstelveen aangekocht en tot rijksmonument bestempeld (wat het nog steeds is). Vanaf eind jaren zeventig tot najaar 2005 zijn diverse gemeentelijke diensten in het pand gehuisvest. Aan de achterkant wordt een serre aangebouwd om de vele ambtenaren onder te brengen tot het wordt aangekocht voor zijn huidige bestemming: het kantoor van Lenthe Publishers.

Bij de grondige renovatie van "De Pastorie" komen oude architectonische pareltjes weer tevoorschijn, zoals de originele schuifdeuren. Al deze originele elementen zijn voorzover mogelijk allemaal weer in oude luister hersteld of, zoals in het geval van de glas in lood-ramen, door replica's vervangen.

Met de komst van Lenthe Publishers wordt voor "De Pastorie" nu een nieuwe episode toegevoegd aan een gebouw en een plaats die in de Amstelveense geschiedenis niet onopgemerkt is gebleven.