De geschiedenis van "De Pastorie": De Herberg

Het prachtige pand waarin Lenthe Publishers haar thuis heeft gevonden vanaf 1 mei 2006 kan bogen op een rijke en gloedvolle geschiedenis. De plaats van het gebouw dat ook wel "Het Parochiehuis" of "De Pastorie" wordt genoemd, is gebouwd op een locatie die voor de Amstelveense geschiedenis van onschatbare waarde is.

De naam Amstelveen wordt pas sinds 1964 gebruikt voor het gedeelte van Nieuwer-Amstel, dat na de annexaties van Amsterdam overbleef. Nieuwer-Amstel ontstaat in 1278 en is daarvoor bekend onder de naam Aemstelle (ame + stelle = waterloop + hoge grond). Amsterdam krijgt in 1300 stadsrechten en scheidt zich zo af van het Amstelland.

Herberg Int Waag

De eerste leenheer van Amstelland is Guy van Avesnes. Hij moet in 1307 zijn ambt aan Barend (Bernd) van Dorenweerde geven als hij Bisschop van Utrecht wordt. Bij die overdracht hoort ook een herberg genaamd "Int Waag" die vrijwel op exact dezelfde plek heeft gestaan als de huidige Pastorie. Dit is het oudste gedeelte van Amstelveen, vroeger bekend als Veenweg of Veendijk.

De herberg vervult in de oude plattelandsgemeente ('ambacht") die Amstelveen in die tijd was een belangrijke functie. Op deze plek wordt recht gesproken. Vrijwel direct naast de herberg bevindt zich het galgenveld, waar ter dood veroordeelden - vaak na langdurige en gruwelijke martelingen - worden opgehangen. De lichamen blijven ter afschrikking van de Amstelveense bevolking vaak weken hangen.

Veenlijken

De plek die men voor het galgenveld had gekozen - ongeveer ter hoogte van de huidige dorpskerk - was niet toevallig. Al ver voor de heerschappij van Guy van Avesnes worden op deze plaats al talrijke veenlijken gevonden. Het terrein ten westen van de Veenweg wordt door de lokale bevolking dan ook gemeden als de pest.

In 1447 mag een pastoor het intussen voormalige galgenveld kopen om een kerk op de plek van de huidige Dorpskerk te bouwen. Na de beeldenstorm van 1568, naar aanleiding van de Reformatie, raakt deze kerk snel in verval.

Raadselachtige brand

Herberg "Int Waag" bestaat ten tijde van de Reformatie allang niet meer. De kronieken van het Ambacht Amstelveen maken gewag van ten minste drie grote branden: in 1397, 1402 en 1446. na de laatste, nogal raadselachtige brand wordt de herberg afgebroken en de pastoor laat er een groot kruisteken oprichten. De Amstelveners zijn er namelijk van overtuigd dat de oude veenlijken de plek onveilig maken: er zijn veel getuigenissen van geestverschijningen.

Versies Dorpskerk

Rond het midden van de 19e eeuw, als de verveningen ten einde lopen, is Amstelveen in de schaduw van het grote Amsterdam een eenvoudig landelijk dorp waar de tijd lijkt stil te staan. De turf-industrie is in elkaar gezakt, dus de inkomsten daarvan zijn verdwenen. Het dorp is enigermate afgelegen, omdat het geen enkele belangrijke spoorweg- of waterverbinding heeft. In de oude kern aan de Hoofdstraat (nu Dorpsstraat) staat intussen al een derde versie van de oude Dorpskerk. Versie twee dateert van 1591. Tijdens een restauratie in 1641 worden de klokken in de toren gehangen. De gravure van de Dorpskerk dateert van 1725 en is van de hand van Abraham Rademaker (1676-1735) . In 1787 wordt de kerk ernstig beschadigd door Pruisische troepen en in 1866 gesloopt. In datzelfde jaar wordt nu voor de vierde keer een nieuwe kerk gebouwd, de nog steeds bestaande Dorpskerk.

Grote beroering

Naast de kerk wordt een prachtig neoklassiek herenhuis opgetrokken voor de voorganger van de Hervormde Gemeente. "De Pastorie" wordt in 1876 voltooid (een prachtige gedenksteen in de voorgevel herinnert hier nog aan) en dominee Gerhardus van Rappard, zijn vrouw, drie dochtertjes van 7, 5 en 3 jaar oud, alsmede twee huishoudsters betrekken het monumentale pand. Maar al kort hierna doet zich een gebeurtenis voor, die in heel Amstelveen grote beroering wekt en die ook uitvoerig in De Amstelveensche Bode wordt beschreven. Van Rappard wordt in de vroege ochtend van 3 augustus 1880 in een grote plas bloed voor De Pastorie gevonden. De gealarmeerde koster vindt in De Pastorie vervolgens de ontzielde lichamen van de hele familie en één huishoudster. De tweede huishoudster - Jannetje Bussenbroek - leeft nog, maar zij kan geen getuigenis afleggen. Zij wordt uiteindelijk in katatonische toestand in een rusthuis in Santpoort opgenomen, waar ze kort voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog overlijdt, zonder ooit een woord te hebben gesproken.

Een afscheidsbrief wordt gevonden in de opkamer - de huidige ontvangstkamer aan de rechtervoorzijde van "De Pastorie". Van Rappard beschrijft een apocalyptisch visioen, waarin hij door geestverschijningen tot zijn gruwelijke daad gedwongen wordt. De zaak wordt gesloten en De Pastorie komt bijna een jaar leeg te staan voordat een nieuwe dominee het pand in 1882 betrekt.

Kort na 1900 worden diverse aanpassingen aan De Pastorie uitgevoerd: zo komt er een speciale dienstboden-ingang aan de achterzijde en wordt de keuken uitgebreid.

Amstelveens verzet

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wordt "De Pastorie" bewoond door dominee Mendels. Mendels - zo wordt later pas duidelijk - is een belangrijke man in het Amstelveense verzet. Op de zolder van "De Pastorie" worden lange tijd enorme hoeveelheden voedselbonnen bewaard, die door het verzet zijn buitgemaakt bij een overval op een distributiekantoor in Utrecht. Mendels had hiertoe een dubbele kast gemaakt, die door een ingenieus draaimechanisme kon worden bediend. De houten hendel hiervoor is op de zolder van "De Pastorie" nog steeds aanwezig.

Rijksmonument

Met de teruggang van het aantal kerkgangers van de Dorpskerk, verdween in 1973 ook de laatste dominee uit "De Pastorie". Het pand werd door de Gemeente Amstelveen aangekocht en tot rijksmonument bestempeld (wat het nog steeds is). Vanaf eind jaren zeventig tot najaar 2005 zijn diverse gemeentelijke diensten in het pand gehuisvest. Aan de achterkant wordt een serre aangebouwd om de vele ambtenaren onder te brengen tot het wordt aangekocht voor zijn huidige bestemming: het kantoor van Lenthe Publishers.

Bij de grondige renovatie van "De Pastorie" komen oude architectonische pareltjes weer tevoorschijn, zoals de originele schuifdeuren. Al deze originele elementen zijn voorzover mogelijk allemaal weer in oude luister hersteld of, zoals in het geval van de glas in lood-ramen, door replica's vervangen.

Met de komst van Lenthe Publishers wordt voor "De Pastorie" nu een nieuwe episode toegevoegd aan een gebouw en een plaats die in de Amsetelveense geschiedenis niet onopgemerkt is gebleven…